Wakacje czas zacząć! A co za tym idzie pakować urlopowe walizki, biwakowe plecaki i kosze piknikowe. Podróżując nad morze, w góry czy chociażby do przydomowego ogrodu może nam, a co gorsza naszemu dziecku również, przytrafić się bliskie spotkanie z owadem.  Kogo z nas nie ukąsił komar? Jednak czasem zdarza się, że na naszej drodze stają bardziej jadowite owady. Co zrobić gdy już do tego dojdzie, jakie podjąć kroki i czego unikać? Zapraszam na serię 10 pytań i odpowiedzi na temat postępowania w przypadku użądlenia przez owady.

 

Reakcje anafilaktyczne o ciężkim przebiegu wymagające hospitalizacji stanowią około 0,02 % wszystkich reakcji nadwrażliwości.
Użądlenie przez owady jest przyczyną połowy reakcji anafilaktycznych .
 1.Jakie są najczęstsze objawy ukąszenia przez owady? Na które owady należy szczególnie uważać? Które są potencjalnie niebezpieczne?

Najczęstsze objawy występujące w miejscu ukąszenia przez owady to świąd, obrzęk i niewielka bolesność.  Zazwyczaj średnica obrzęku nie przekracza 10cm a wycofuje się on stopniowo do 24 godzin. Czasem zdarzają się sytuacje, gdy w trakcie ukąszenia dochodzi do nadkażenia rany przez bakterie. Może to powodować przedłużające się objawy w miejscu ukąszenia, gorączkę a nawet powiększenie się węzłów chłonnych.

Grupa owadów, których obawiamy się najbardziej to owady błonkoskrzydłe,  do których zaliczamy: pszczoły, trzmiele, osy, szerszenie oraz mrówki. Ich ukąszenia mogą spowodować nawet wystąpienie wstrząsu anafilaktycznego.

Pomimo tego, że największą dawkę jadu wśród owadów błonkoskrzydłych deponują po użądleniu szerszenie, są one bardzo spokojnymi stworzeniami i żądlą jedynie w sytuacji gdy zagrożona jest ich społeczność. Najbardziej agresywne ze wszystkich owadów błonkoskrzydłych są osy, które mogą żądlić wielokrotnie.

2.Jakich objawów możemy spodziewać się u naszego dziecka w przypadku użądleniu przez pszczołę/osę/ trzmiela?

W przypadku każdego z wymienionych owadów objawy mogą być podobne a ich nasilenie zależy od dawki wstrzykniętego jadu oraz tego, czy pacjent jest uczulony. Zazwyczaj są to łagodne odczyny w miejscu użądlenia.

Reakcje skórne: najczęstszy rodzaj reakcji, która występuje po użądleniu przez owady błonkoskrzydłe. Może występować w postaci rozległego zaczerwienienia skóry, pokrzywki  (z bąblami), swędzenia a czasem głębszego obrzęku (głównie twarzy) lub odczynu zapalnego wzdłuż przebiegu naczyń chłonnych. Objawy te nie są groźne (nawet jeśli średnica przekracza 10 cm a zmiana utrzymuje się ponad 24h) jeśli występują na kończynach bądź tułowiu.

Reakcje z przewodu pokarmowego: czasem użądlenia mogę powodować wystąpienie u dziecka nudności, wymiotów oraz kurczowych bólów brzucha.

Niezależnie od tego czy powyższe reakcje wystąpią czy nie, po ukąszeniu przez owada błonkoskrzydłego JAKO RODZICE koniecznie musimy obserwować dziecko pod kątem wystąpienia reakcji alergicznej, która może zagrażać jego życiu!

Jeżeli dziecko zostało użądlone po raz pierwszy trudno przewidzieć reakcję jego organizmu.  U osób uczulonych na jad owadów może wystąpić duża reakcja miejscowa lub reakcja uogólniona. Im wcześniej wystąpią objawy, tym bardziej są gwałtowne i niebezpieczne dla dziecka.  Gdy zauważymy, że u dziecka występują trudności w połykaniu lub zaburzenia mowy (obrzęk gardła), chrypka, świszczący oddech (obrzęk krtani, skurcz oskrzeli) oznacza to rozpoczynającą się niewydolność układu oddechowego. Gdy dołącza się zasinienie np. wokół ust oraz utrata przytomności jest to sygnał, że również układ krążenia jest niewydolny. Jeśli podejrzewamy, że doszło do połknięcia owada, użądlenia w okolicę głowy lub szyi reakcja miejscowa w tych okolicach może być niebezpieczna i doprowadzić do uduszenia się dziecka. W każdej z tych sytuacji niezwłocznie należy wezwać POMOC MEDYCZNĄ!

3.Po czym rozpoznamy jaki owad ukąsił nasze dziecko jeśli sami nie widzieliśmy momentu ukąszenia?

Słuszne spostrzeżenie. Warto wiedzieć z użądleniem jakiego owada mamy do czynienia. Dlaczego? Możemy na tej podstawie orientacyjnie wnioskować o ilości jadu pozostawionego w skórze dziecka. Kilka elementów może sugerować nam z jakim owadem mamy do czynienia.

  • Wygląd owada:

pszczoła – brunatna, włochata, słabo zaznaczone prążkowanie tułowia

osa – wyraźnie prążkowana w czarno żółte pasy, słabo owłosiona

szerszeń – podobny do osy, ale znacznie większy

  • Jeśli jest obecne CAŁE żądło- najpewniej winowajcą była pszczoła. Samica pszczoły w trakcie żądlenia pozostawia w skórze człowieka żądło z woreczkiem jadowym, zwojem nerwowym oraz mięśniami. Później ginie. Żądło pszczół jest wyposażone w specjalne haczyki dlatego nie są one w stanie wyciągnąć go po użądleniu. Jest to powodem dalszego uwalniania się jadu nawet gdy pszczoła zginie.
  • Osy i szerszenie nie pozostawiają całego żądła w skórze (ewentualnie jego fragment/ ułamane żądło) dlatego nie giną po użądleniu. Dzięki temu wstrzykują wielokrotnie mniejsza porcję jadu niż pszczoły.
  • Pora roku również może być cenną wskazówką. Pszczoły są najbardziej aktywne od połowy lipca do końca sierpnia, osy natomiast od końca lipca do połowy września. W wyjątkowych sytuacjach użądlenia os zdarzają się także zimą.
  • Osy i pszczoły nie są aktywne nocą, dlatego wówczas nie obserwuje się użądleń przez te owady.
  • Czynność podczas której doszło do użądlenia. Zabawa przy ulach wskazuje na pszczołę, zaś chodzenia boso po trawie, picie lub jedzenie na świeżym powietrzu sugeruje osę.
4.Co robić gdy nasze dziecko zostało użądlone po raz pierwszy/ kolejny? Jak możemy zabezpieczyć nasze dziecko przed wystąpieniem kolejnych epizodów wstrząsu? Jak stosować adrenalinę?

Proponuję nie wpadać w panikę, wziąć głęboki oddech i bacznie obserwować dziecko.

  • Rozejrzyjmy się czy istnieje ryzyko kolejnego użądlenia (np. większa ilość owadów). Jeśli tak jest, zabierzmy dziecko w bezpieczne miejsce. Najważniejsze aby udzielać pomocy w miejscu bezpiecznym dla nas i poszkodowanego.
  • Jeśli w miejscu użądlenia pozostało żądło jak najszybciej należy je usunąć „podważając” je płaskim przedmiotem/paznokciem.

NIE łapiemy żądła w dwa palce, nie ściskamy pęsetą- aby nie uwolnić pozostałości jadu z woreczka jadowego.

  • Najczęściej po użądleniu przez owady występuje jedynie odczyn miejscowy. Co robić? Odkazić miejsce użądlenia, zastosować zimny okład oraz założyć opaskę uciskową powyżej miejsca użądlenia (jeśli użądlenie nastąpiło w kończynę). Dzięki temu obkurczą się okoliczne naczynia krwionośne hamując dalsze wchłanianie się jadu i jego rozprzestrzenianie po organizmie dziecka. Poza tym można zastosować leki przeciwbólowe, przeciwhistaminowe (antyalergiczne) oraz maści sterydowe w miejscu użądlenia.
  • Jeżeli obserwujecie Państwo rozpoczynające się objawy ogólne, należy niezwłocznie wezwać Pogotowie Ratunkowe (tel. 999 lub 112). Gdy występuje duszność i zaburzenia oddychania układamy poszkodowanego w pozycji siedzącej. Gdy dziecku spada ciśnienie układamy je w pozycji leżącej z uniesionymi nogami. Takie postępowanie ogranicza reakcję wstrząsową. Gdy dziecko wymiotuje lub straciło przytomność układamy je w pozycji bocznej ustalonej. Musimy być gotowi do podjęcia resuscytacji gdy poza utratą przytomności dochodzi do i zatrzymania oddechu.
  • Jeżeli u Państwa dziecka wcześniej wystąpiła reakcja uogólniona- wstrząs po użądleniu przez owada, w pierwszej kolejności PODAJEMY ADRENALINĘ DOMIĘŚNIOWO!!! Żądła możemy poszukać później. Niezależnie od faktu podania adrenaliny konieczny jest pilny kontakt z lekarzem.
  • Jeżeli dodatkowo dziecko choruje na astmę należy podać lek rozszerzający oskrzela (najlepiej w nebulizacji) oraz zapewnić dostęp świeżego powietrza
  • Jeżeli dziecko z alergią na jad owadów błonkoskrzydłych wyjeżdża bez nas na wakacje (np. na obóz, wycieczkę) należy koniecznie poinformować o tym organizatora lub opiekuna wycieczki a dziecko zaopatrzyć w informację w postaci opaski na rękę lub karteczki włożonej do portfela.

 Jak podawać adrenalinę?

Jeżeli u Państwa dziecka w przeszłości u wystąpiła reakcja ogólna po użądleniu owada, powinniście zostać przeszkoleni przez waszego lekarza w kwestii postępowania w przypadku wystąpienia podobnej sytuacji  w przyszłości. Powinniście również otrzymać receptę na leki, które należy podać niezwłocznie w przypadku ponownego wystąpienia objawów ogólnych (ADRENALINA do podania domięśniowego w dawce dostosowanej do masy ciała dziecka, LEK PRZECIWHISTAMINOWY I STERYD do podania doustnego ). Preparat adrenaliny w ampułkostrzykawce należy mieć zawsze przy sobie w sytuacjach w których może dojść do ponownego użądlenia. Podczas przechowywania preparatu adrenaliny w domu ważne aby chronić ją przed bezpośrednim działaniem promieni słonecznych. Przechowujemy go w ciemności, w temperaturze pokojowej (ALE NIE W LODÓWCE).

A teraz technika podawania…

  • W nagłej sytuacji, gdy liczy się każda sekunda nie ma konieczności zdejmowania ubrania.
  • Jeżeli w miejscu gdzie chcemy wykonać wkłucie (UDO) skóra jest bardzo brudna w miarę możliwości oczyśćmy ją.
  • Wyjmujemy ampułkostrzykawkę Pociągamy do góry nakładkę ochronną.
  • Przykładamy plastikową końcówkę do zewnętrznej(bocznej) powierzchni uda pod kątem 90 stopni i mocno dociskamy do skóry
  • Gdy usłyszymy klik uwolnionej igły przytrzymujemy ampułkostrzykawkę przez około 10 s (Możemy policzyć do 10).
  • Usuwamy igłę i masujemy miejsce wstrzyknięcia przez kolejne10 sekund.
5.Jak długo powinniśmy obserwować dziecko w domu po użądleniu? Kiedy w przypadku użądlenia dziecka przez owada błonkoskrzydłego należy skontaktować się z lekarzem/wezwać pogotowie ratunkowe?

Kilkanaście godzin po użądleniu to czas, kiedy dziecko powinno pozostawać pod Państwa obserwacją . Jeśli w tym czasie nie wystąpią żadne niepokojące objawy, ewentualnie łagodne objawy miejscowe, dziecko może pozostać w domu. W przypadku którejkolwiek z poniższych sytuacji należy jak najszybciej wezwać POMOC MEDYCZNĄ (Pogotowie Ratunkowe lub kontakt z lekarzem)

  • Przede wszystkim jeśli u osoby, u której w przeszłości wystąpił wstrząs anafilaktyczny po użądleniu przez owada doszło do ponownego użądlenia. Podajemy wówczas jak najszybciej domięśniowo preparat adrenaliny oraz wzywamy pomoc medyczną. Również pacjenci z przewlekłymi chorobami układu krążenia i układu oddechowego, z szybkim narastaniem objawów chorobowych powinni pozostać na obserwacji szpitalnej co najmniej przez 24 godziny.
  • Gdy doszło do użądlenia w okolicę głowy, szyi, , jamę ustną, język lub do połknięcia owada u osoby dotychczas nieuczulonej lub gdy w obrębie jamy ustnej i gardła doszło do dużego odczynu miejscowego utrudniającego oddychanie. Taki pacjent wymaga obserwacji szpitalnej aby w razie wystąpienia niedrożności dróg oddechowych zadziałać jak najszybciej!
  • Jeśli pomimo tego, że po wcześniejszych użądleniach nie występowały żadne niepokojących objawów, aktualnie po użądleniu dziecko źle się czuje, wystąpiła pokrzywka, świąd skóry, niepokój, trudności z oddychaniem, omdlenie, należy bezwzględnie jak najszybciej skorzystać z pomocy medycznej.
  • Gdy obrzęk w miejscu użądlenia jest bardzo rozległy lub otrzymuje się długo, również należy skorzystać z porady lekarskiej- może okazać się konieczne zastosowanie sterydoterapii doustnej.
  • Gdy doszło do użądlenia gromadnego, ze względu na ryzyko wystąpienia reakcji toksycznej, konieczna jest obserwacja szpitalna pacjenta.

Dla lekarza pogotowia lub pierwszego kontaktu ważnych będzie kilka kwestii.

  • Po jakim czasie żądło zostało usunięte i w jaki sposób?
  • Ile owadów użądliło? ( 1 owad sugeruje reakcję uczuleniową, wiele owadów –reakcję toksyczną)
  • W którą okolicę ciała nastąpiło użądlenie?
  • Czy to pierwsze w życiu użądlenie chorego przez owada danego gatunku? Kiedy zdarzyły się wcześniejsze użądlenia? Czy reakcja na obecne użądlenie jest słabsza/silniejsza niż wcześniej? Każda następna reakcja anafilaktyczna jest silniejsza od poprzedniej!
6.Jeśli moje dziecko jest uczulone na jad pszczół czy po ukąszeniu przez osę również może u niego wystąpić reakcja alergiczna?

Niestety może zaistnieć taka sytuacja. Odpowiadają za to tak zwane reakcje krzyżowe. Są one spowodowane obecnością podobnych składników w jadach poszczególnych owadów.  Duże podobieństwo składników jadu występuje w obrębie rodziny pszczołowatych (pszczoły, trzmiela) i poszczególnych gatunków osowatych, zaś skład jadu mrówkowatych jest podobny do jadu os. Również między jadem pszczół i os a jadem szerszeni występuje alergia krzyżowa.

 7. Czy można sprawdzić czy nasze dziecko jest uczulone na jad któregoś z owadów?

Niestety nie ma możliwości wykonania jakichkolwiek badań pozwalających na zdiagnozowanie uczulenia na jady owadów błonkoskrzydłych przed wystąpieniem pierwszego użądlenia. Badania dodatkowe w diagnostyce alergii na jad owadów wykonuje się jedynie u chorych, u których wystąpiły objawy ogólne (ze strony układu oddechowego lub układu krążenia) po użądleniu. Ich celem jest kwalifikacja  osób do leczenia za pomocą swoistej immunoterapii.

Podwyższone ryzyko wystąpienia objawów zagrażających życiu po użądleniu przez owada występuje u chorych na MASTOCYTOZĘ, co wynika z patomechanizmu tej choroby.

Niezależnie od tego czy jesteśmy świadomi tego, że nasze dziecko jest uczulone na jady owadów czy tez nie warto unikać sytuacji sprzyjających użądleniom (patrz pyt.10)

 8.Czy ilość owadów które użądliły dziecko ma znaczenie?

Taka informacja ma znaczenie dla określenia z jaką reakcją mamy do czynienia. W przypadku reakcji uczuleniowej ciężkie objawy może wywołać użądlenie jednego owada. U osób nieuczulonych objawy podobne do anafilaksji również mogą wystąpić w przypadku użądlenia przez wiele owadów równocześnie (użądlenie gromadne, np. przez rój owadów).  Mogą wówczas wystąpić objawy toksyczne powodujące uogólnione powiększenie węzłów chłonnych, bóle stawów, zapalenie nerwów, uszkodzenie nerek, wątroby, rozpad mięśni, rozpad krwinek czerwonych lub obrzęk mózgu a nawet zgon. Z tego powodu konieczna jest w takim przypadku obserwacja szpitalna.

Zgon u dorosłej, zdrowej osoby wywołuje użądlenie 200–1000 owadów.
U dzieci do śmierci prowadzi użądlenie przez 50 owadów.
9.Czy alergię na jad owadów można wyleczyć?

Leczenie objawów alergii zależy od rodzaju reakcji jaka wystąpiła u konkretnego pacjenta (patrz wyżej). Dzieci, u których po użądleniu wystąpiły objawy skórne, dobrze rokują a tendencja do występowania objawów zanika z wiekiem. Im dziecko starsze a użądlenia występują częściej tendencja do wyciszania objawów alergii na jad owadów jest coraz mniejsza.

Jeżeli u Państwa dziecka wystąpiła rekcja anafilaktyczna, po opanowaniu objawów i zakończeniu leczenia konieczne będzie przeprowadzenie badań diagnostycznych aby zakwalifikować dziecko do dalszego leczenia przyczynowego. Odczulanie, czyli swoistą immunoterapię alergenową stosuje się u pacjentów  z ciężkimi reakcjami ogólnymi po użądleniu przez owady oraz u chorych ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia reakcji anafilaktycznych (np. chorzy na  dla  mastocytozę). Dolną granicą wieku jest 5. rok życia. Leczenie to polega na podawaniu stopniowo zwiększanej dawki wyciągu alergenowego jadu, na który chory jest uczulony. Powoduje to wytworzenie stanu tolerancji układu odpornościowego. Odczulanie przeprowadzane jest w dwóch etapach: w fazie wstępnej dawka alergenu jest stopniowo zwiększana a po osiągnięciu dawki podtrzymującej podaje się ją w fazie drugiej (bez dalszego zwiększania dawki). Odczulanie pacjentów uczulonych na jad owadów jest bardzo skuteczne. Po zakończeniu leczenia kolejne użądlenia mogą nie wywołać żadnych objawów.

10.Co możemy zrobić aby zminimalizować ryzyko użądlenia?

W myśl zasady „lepiej zapobiegać niż leczyć”, bardzo ważne jest unikanie narażenia na użądlenie przez owady. Niestety środki odstraszające owady czyli tzw. repelenty nie działają na pszczoły, osy i inne owady błonkoskrzydłe. Weźmy to pod uwagę w trakcie wakacyjnego wypoczynku.

  • Unikajmy spożywania słodkich pokarmów takich jak lody, słodkie dżemy, owoce podczas przebywania na świeżym powietrzu (zwłaszcza w lesie, na łące, w ogrodzie) a jeśli już zdarzy się nam taka sytuacja, przed spożyciem obejrzyjmy się dokładnie kęs pokarmu przed włożeniem go do ust.
  • Kosze na śmieci szczelnie zamykamy, nie pozostawiamy resztek żywności w miejscach gdzie mogą przyciągnąć one swym zapachem owady.
  • Unikamy chodzenia boso, zwłaszcza w miejscach gdzie kwitną kwiaty lub leżą dojrzałe owoce.
  • Unikamy stosowania silnych perfum-przyciągają owady.
  • Unikamy ubioru w jaskrawych kolorach- przyciągają owady, a w sytuacji gdy w pobliżu mogą znajdować się osy lub pszczoły zakładajmy odzież z długim rękawem oraz stosujmy nakrycia głowy.
  • Nie drażnimy owadów, nie zbliżaj się do nich i nie zabijamy ich bez potrzeby.
  • Unikamy przebywania w okolicy uli lub gniazd os a jeżeli takie znajdują się np. na naszym strychu poinformujmy o tym odpowiednie służby (osoby przeszkolone), które usuną gniazdo. NIGDY NIE USUWAJMY GNIAZDA OS LUB SZERSZENI SAMODZIELNIE!!!

 

Czy zdarzyło się Wam użądlenie przez owada błonkodkrzydłego? Staracie się stosować do „profilaktyki przeciwużądleniowej”?

 

 

Przydatne wpisy przed wakacyjnym wyjazdem: